Czym jest lęk i kiedy warto sięgnąć po pomoc psychologa lub psychiatry? - InnerSpace GABINET TERAPII IWONA REZMER-PAŁKA

Czym jest lęk i kiedy warto sięgnąć po pomoc psychologa lub psychiatry?

Lęk to naturalna, adaptacyjna emocja, której zadaniem jest ostrzeganie przed potencjalnym zagrożeniem. Można powiedzieć, że lęk to alarm wyprzedzający – sygnał, który ma przygotować ciało i umysł do możliwej trudnej sytuacji, jest reakcją organizmu na zagrożenie lub stres.

„Zdrowy” lęk pomaga nam się mobilizować np. przed egzaminem, wystąpieniem, ważną decyzją.

Jednak gdy staje się zbyt silny, przewlekły, pojawia się zbyt często lub bez realnej przyczyny utrudniając funkcjonowanie i powodując cierpienie, wówczas może prowadzić do zaburzeń lękowych.

Do najpowszechniejszych zaburzeń lękowych należą:

1. Zaburzenia lękowe uogólnione (GAD) charakteryzujące się właściwie nieustannym utrzymywaniem się stanu niepokoju. GAD to jedno z najczęstszych zaburzeń lękowych. Charakteryzuje się przewlekłym, nadmiernym i trudnym do kontrolowania zamartwianiem się wieloma sprawami dnia codziennego – zdrowiem, pracą, finansami, relacjami, przyszłością – nawet jeśli realne zagrożenie jest niewielkie lub nie istnieje.

Jak wygląda lęk w GAD?

Jest rozlany, przewlekły i trudny do powiązania z jednym źródłem.
Często przybiera formę „co jeśli…?” („co jeśli stracę pracę?”, „co jeśli zachoruję?”, „co jeśli ktoś bliski ucierpi?”).
Typowe są także objawy somatyczne: kołatanie serca, napięcie w brzuchu, bóle mięśni, uczucie zmęczenia.

Różnica między „normalnym martwieniem się” a GAD:

Normalne zmartwienia → pojawiają się czasowo, dotyczą konkretnej sytuacji, ustępują po jej rozwiązaniu.
GAD → lęk trwa stale, obejmuje wiele obszarów życia, jest trudny do zatrzymania, a objawy fizyczne dodatkowo pogarszają funkcjonowanie.

2. Fobie specyficzne, czyli irracjonalne napady bardzo silnego lęku pojawiającego się w odpowiedzi na konkretny bodziec (np. widok krwi, pająka). Lęk prowadzi do unikania lub przeżywania sytuacji z ogromnym dyskomfortem i jest nieproporcjonalny do rzeczywistego zagrożenia.

3. Fobia społeczna to zaburzenie lękowe charakteryzujące się intensywnym lękiem przed sytuacjami społecznymi lub publicznym ocenianiem, w których osoba obawia się ośmieszenia, upokorzenia lub krytyki.

Lęk jest nieproporcjonalny do rzeczywistego zagrożenia i prowadzi do unikania sytuacji społecznych lub znoszenia ich z ogromnym stresem.

Różnica między nieśmiałością a fobią społeczną:

fobia społeczna => silny, paraliżujący lęk, utrudniający pracę, naukę, relacje, trwa ≥ 6 miesięcy, przewlekły, osoba unika sytuacji społecznych lub ekstremalnie się do nich przygotowuje
Nieśmiałość => odczuwany lekki niepokój, który nie przeszkadza w znaczący sposób, może być chwilowy i osoba próbuje pokonać strach

4. Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD) wiążą się z przymusem wykonywania jakiejś czynności, za którym stoi lęk. Może poważnie utrudniać funkcjonowanie: spowalnia wykonywanie zadań, prowadzi do izolacji społecznej, pogarsza jakość życia.

OCD to zaburzenie psychiczne, w którym występują obsesje czyli natrętne, powtarzające się myśli, obrazy lub impulsy, które powodują lęk oraz kompulsje czyli powtarzalne zachowania lub czynności umysłowe wykonywane w celu zmniejszenia lęku albo zapobieżenia domniemanej katastrofie.

Choć kompulsje chwilowo obniżają napięcie, w dłuższej perspektywie utrwalają zaburzenie.

Do najczęstszych obsesji należą: obawa przed zanieczyszczeniem (brud, zarazki), lęk przed skrzywdzeniem kogoś (np. „mogę kogoś potrącić”), wątpliwości („czy na pewno zamknąłem drzwi?”), zakazane myśli (religijne, seksualne, agresywne).

Najczęstsze kompulsje to mycie rąk, sprzątanie, dezynfekowanie, wielokrotne sprawdzanie (drzwi, gaz, światła), powtarzanie czynności (wchodzenie i wychodzenie przez drzwi, liczenie), rytuały umysłowe (modlitwy, liczenie, neutralizowanie „złych” myśli).

5. Zaburzenia adaptacyjne pojawiają się w reakcji na silny stresor (w ciągu miesiąca od jego wystąpienia) i utrzymują nawet do 6 miesięcy. Czynnikiem „spustowym” może być np. śmierć bliskiej osoby, choroba, rozwód, utrata pracy. Bardzo często diagnozowane w praktyce klinicznej szczególnie u osób doświadczających nagłych zmian życiowych. Często występują u dzieci i młodzieży w odpowiedzi na sytuacje rodzinne czy szkolne. Do objawów emocjonalnych można zaliczyć smutek, przygnębienie, poczucie bezradności, lęk, drażliwość, behawioralnych: wycofanie społeczne, unikanie sytuacji, czasem zachowania impulsywne lub agresywne oraz somatycznych: bezsenność, napięcie, objawy psychosomatyczne.

Lęk może powodować zarówno objawy psychiczne, jak i fizyczne. W przeciwieństwie do strachu, który jest reakcją na realne zagrożenie, lęk dotyczy głównie naszych myśli, wyobrażeń i przewidywań.

Najczęstsze objawy lęku obejmują:

Stałe uczucie niepokoju, rozdrażnienie, trudności z koncentracją
Poczucie zagrożenia, niepewności, braku kontroli
Objawy fizyczne takie jak szybkie bicie serca, drżenie mięśni, duszności, pocenie się, bóle głowy, problemy ze snem
Poczucie przytłoczenia, napięcie mięśniowe, wrażenie braku kontroli, czasem ataki paniki
Nietypowe symptomy takie jak zaburzenia widzenia, derealizacja, problemy trawienne.

Po pomoc psychologa lub psychiatry warto sięgnąć, gdy:

Objawy lęku utrzymują się przez dłuższy czas

Lęk znacząco utrudnia codzienne funkcjonowanie w pracy, szkole, w relacjach w domu

Obecne są ataki paniki, silne lęki w konkretnych sytuacjach lub chroniczne napięcie

Lęk prowadzi do wycofania się z aktywności społecznych, nasila trudność w radzeniu sobie z codziennymi obowiązkami

Gdy pojawia się uczucie bezradności, brak nadziei na poprawę.

Leczenie zaburzeń lękowych opiera się na psychoterapii, w zależności od potrzeby wspieranej farmakoterapią, która jest stosowana w średnio ciężkich i ciężkich przypadkach lub gdy psychoterapia nie wystarcza. Stosuje się leki przeciwdepresyjne (pierwszy wybór):

SSRI (sertralina, escitalopram, paroksetyna, fluoksetyna).
SNRI (wenlafaksyna, duloksetyna).
Leki przeciwlękowe:

– Benzodiazepiny (diazepam, alprazolam, lorazepam) → znoszą lęk skutecznie i szybko, ze względu na ryzyko uzależnienia powinny być stosowane pod ścisłą kontrolą lekarza psychiatry

– Pregabalina – przy uogólnionym zaburzeniu lękowym.

Inne leki wspomagające: Beta-blokery (np. propranolol) – doraźnie przy lęku sytuacyjnym (np. przed wystąpieniami publicznymi).

Skuteczność zwiększa łączenie terapii z psychoedukacją i zmianą stylu życia. Kluczowe znaczenie ma systematyczność i stopniowa ekspozycja zamiast unikania.

Podsumowując, lęk jest normalną emocją, ale jeśli staje się nadmierny, przewlekły i utrudnia codzienne życie, może oznaczać zaburzenie lękowe. Wtedy warto sięgnąć po profesjonalną pomoc – psychoterapię, konsultację psychiatryczną lub wsparcie kryzysowe.

Źródła:

Bourne E.J (2023): Lęk i fobia. Praktyczny podręcznik dla osób z zaburzeniami lękowymi. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Morrison J. (2016): DSM-V bez tajemnic. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.